Back

ⓘ Llenyddiaeth y Dadeni




Llenyddiaeth y Dadeni
                                     

ⓘ Llenyddiaeth y Dadeni

Rhan o fudiad y Dadeni Dysg yn niwylliant Ewrop y 15g ar 16g oedd llenyddiaeth y Dadeni. Ymgododd ei nodweddion cynharaf yn yr Eidal yn y 13g a 14g. Nodweddir gan yr adferiad o ddyneiddiaeth a dylanwadau eraill llên glasurol Roeg a Lladin. Lledaenodd gweithiau llenyddol yn gyflym ac ar raddfa eang yn sgil dyfodiad y wasg argraffu ym 1450.

Effeithiodd tueddiadaur Dadeni ar destun, thema a ffurf. Ymhlith ei brif nodweddion, syn gyffredin i gelfyddydaur Dadeni, yw dynweddiant, diddordeb yn natur, a mytholeg glasurol. Adferai athroniaeth y Dadeni syniadau Platonaidd er budd Cristnogaeth. Yn ogystal aeth llenorion ar drywydd pleser synhwyraidd a mabwysiadant meddylfryd beirniadol a rhesymolaidd yn eu gwaith. O ran yr agweddau ffurfiol, adferair traddodiad gorchmynnol a chanddoi wraidd yn y Farddoneg gan Aristoteles ar sail yr egwyddor gelfyddydol o ddynwared. Datblygodd hefyd mathau a ffurfiau newydd ar ryddiaith, megis y traethawd, a mesurau mydryddol megis, er enghraifft gosod y ffurf stroffig ir soned ar llinell unsill ar ddeg yn brif fesur y farddoniaeth Eidaleg.

Gosododd Dante, Petrarch a Boccaccio sail i ysblander lenyddol yr Eidal yn y 16g. Llenor blaenaf y ganrif honno oedd Pietro Bembo, meistr y delyneg ar soned Betrarchaidd ac yn anad dim yn feirniad chwaeth y llên Eidaleg, a lewyrchodd mudiad y Dadeni ar draws cyfandir Ewrop.

                                     

1.1. Yr Eidal Dolce stil nuovo

Yn Fflorens y 13g fe ddatblygodd ffurf ar y delyneg ramant or enw dolce stil nuovo "pêr arddull newydd". Prif gyfansoddwyr y mudiad hwn oedd Guido Guinizelli, Guido Cavalcanti, a Cino da Pistoia.

Prif nodweddion y dolce stil nuovo yw:

  • Amgyffred cariad yn brofiad trosgynnol syn rhoi doethindeb, dedwyddwch a chysylltiad dwyfol.
  • Iaith lafar Fflorens, neu dafodiaith Tysgani.
  • Mynegiant gonest or teimladau, gan efelychu esiampl Sant Ffransis o Assisi o delyneg grefyddol a dynol.
  • Natur gysefin mewn cynghanedd âr ddynolryw, delfryd glasurol y locus amoenus megis Gwynfa Eden, Meysydd Elysiwm neu Arcadia.
  • Personoliad or ddelfryd neo-Blatonaidd ywr ferch: enaid angylaidd, pur, y donna angelica.
  • Perseinedd a cheinder iaith.
                                     

1.2. Yr Eidal Dwyfol Gân Dante

Enghraifft glasurol o ddyneiddiwr oedd Dante Alighieri 1265-1321. Ysgrifennodd yn Lladin ac hefyd llafariaith Fflorens, gan roi i iaith y werin fynegiant llenyddol a arweiniodd at ddatblygiad yr iaith Eidaleg.

Adeg y trawsnewid Lladin gwerinol ir Dysganeg, ysgrifennodd amddiffynniad or iaith lafar yn Lladin, De vulgari eloquentia tua 1304. Dilynodd ei bregeth ei hun, gan arloesi safonaur iaith Romáwns a elwir heddiw yn Eidaleg: La Vita Nuova tua 1293 La Commedia 1320.

  • Enghraifft glasurol or d olce stil nuovo yw La Vita Nuova. Trwy gyfrwng y soned ar delyneg mewn cydwead âr rhyddiaith eglurhaol, fe ddisgrifair awdur ei gariad Platonaidd at Beatrice.
  • Campwaith Dante, ac un or gweitihiau pwysicaf yn y canon Ewropeaidd, yw La Commedia neu La Divina Commedia Dwyfol Gân Dante neur Gomedi Ddwyfol, aralleg fawreddog ar fesur y triban cadwyn, ffurf farddonol a luniodd Dante oi ben ai bastwn ei hun. Yn y gerdd hon maer awdur, yng nghwmnir bardd Lladin Fyrsil, yn crwydro Uffern a Phurdan ac yna mae Beatrice yn ei arwain drwy Baradwys.

Nodir La Commedia am egni ei mynegiant, amrywiaeth ei emosiynoldeb, a gwreiddioldeb ei delweddaeth. Thema ganolog y gerdd yw tynged drosgynnol y ddynolryw a myfyrio ar yr enaid, a welir trwy fydolwg syn cyfunor Gristionogaeth a diwylliant y gwareiddiad Groeg-Rufeinig.

Dymar soned Tanto gentile e tanto onesto pare o La Vita Nuova, enghraifft o ganu serch Dante a rhagesiampl glir o gymeriadaeth angylaidd y fenyw yn ystod y Dadeni:

                                     

1.3. Yr Eidal Petrarch ai Canzoniere

Brodor o Arezzo oedd Francesco Petrarca neu Petrarch 1304-1374, ac efe yw cynddelwr dyneiddiwr cynnar y Dadeni. Awdur toreithiog ydoedd yn Lladin ac Eidaleg, yn feistr sawl mesur ac yn ymdrin ag amryw bwnc a thema. Traddodai hanes y Rhyfeloedd Pwnig yn Lladin yn ei arwrgerdd anorffen Africa. Y delyneg oedd ei brif rodd ir Dadeni, a gosododd ei gampwaith Il Canzoniere 1350 esiampl i feirdd yr Eidal a thu hwnt. Cyfansoddodd Il Canzoniere a cherddi eraill, megis yr aralleg Trionfi, yn Eidaleg y werin.

  • Casgliad ywr Canzoniere o 317 o sonedau, 29 o canzoni, 9 sestina, 4 cerdd fadrigal, a 7 ballata sydd i gyd yn canu ei gariad at Laura, merch nad ywn teimlor un serch at yr awdur. Mynegir dyneiddiaeth y teimladau mewn modd drwyr dolce stil nuovo, ac ar batrwm La Vita Nuova yn arbennig. Megis Beatrice diddordeb Dante, merch go iawn oedd Laura, serch hynnyn ddelfryd ni ellir ei hennill, ar hon syn peri gwrthdaro emosiynol y bardd. Disgrifai Petrarch ei serch yn nhermaur meddwl, mewn modd cyn-seicolegol hyd yn oed, ac yn fanwl iawn. Dilynair mynegiant emosiynol hwn gan feirdd Ewrop ers canrifoedd.

Dyma soned syn nodweddiadol o delyneg Petrarch:



                                     

1.4. Yr Eidal Boccaccio ai Decamerone

Giovanni Boccaccio 1313-1375 yn ôl y traddodiad yw dyfeisiwr y novella, stori fer hir ar bwnc serch gan amlaf. Casgliad o gant or fath straeon ywr Decamerone, syn trafod themâu cariad, deallusrwydd, a ffawd.

Byd y werin ywr golygfeydd ac felly ceir straeon masweddus, y digrif ar dwys, syn adlewyrchur newidiadau cymdeithasol yn Fflorens ar y pryd. Yn aml maer gwragedd yn y Decamerone yn twyllou gwŷr. Dodir penillion o ganeuon gwerin Eidaleg mewn testun sawl stori.

Daw pwysigrwydd y Decamerone yn bennaf oi rhyddiaith gain a chraff, a osododd patrwm i lenorion hwyrach y Dadeni iw efelychu. Yn ogystal, y Decamerone oedd cynffurf y nofel lys, cyfrwng y novellieri Eidaleg, er enghraifft Mateo Bandello a Giraldi Cinthio, ac hefyd Sbaenwyr megis Juan de Timoneda El Patrañuelo a Cervantes Novelas ejemplares.

                                     

1.5. Yr Eidal Yr 16eg ganrif

Dante, Petrarch a Boccaccio oedd y triwyr penigamp a sbardunodd ffyniant llenyddol yr Eidal yn y 16g. Llenor blaenllaw y ganrif hon oedd Pietro Bembo, cyfansoddwr yn null Petrarch ond yn anad dim yn feirniad o fri ac yn safonwr y llên genedlaethol.

  • Bardd a ffynnai yn ail hanner y 16g oedd Torquato Tasso. Ysgrifennodd yr arwrgerdd La Gerusalemme liberata, syn adrodd hanes cipio Jerwsalem gan Godefroid o Fouillon yn y Groesgad Gyntaf.
  • Maen bosib taw Ludovico Ariosto oedd mydryddwr disgleiriaf ei oes. Yn ei gerdd ffantasi epig Orlando furioso, codai pen llinyn stori Orlando Innamorato gan iw awdur Matteo Maria Boiardo peidio â gorffen y rhamant honno. Mae Orlando yn cyfateb i Rolant yn chwedloniaeth Ffrainc, a chylchoedd myth a llên Ffrainc ac Ynys Brydain oedd yr ysbrydoliaeth am Orlandor Eidalwyr. Traddodai anturiaethaur marchog Orlando wrth iddo geisio ennill cariad Angelica ac yn mynd yn wallgof ar yr un pryd. Mae Angelica mewn cariad âr milwr o Fwslim Medoro, ac yng nghynddaredd ei genfigen mae Orlandon difetha popeth yn ei ffordd. Mae ei gyfaill Astolfo yn teithio ir lleuad ar gefn marchriffwn i ganfod elicsir callineb. Trwy gydol yr adroddiant, a chanddo iaith flodeuog a ffansïol, câir gerdd ei britho â straeon byrion. Cafodd Orlando furioso mwy o ddylanwad na cherdd Boiardo, ac yn wrthrych sawl cyfieithiad, dilyniant, efelychiad, ac ailwampiad. Campwaith Ariosto oedd prif batrwm yr arwrgerdd yn llenyddiaeth y Dadeni.

Pwrpas rhyddiaith addysgol y Dadeni oedd i ddisgrifio a chyfarwyddo normau newydd ysbryd yr oes. Ymhlith y clasuron mae Il Cortegiano gan Baldassare Castiglione, llyfr moes y llys ai ddefod, ac Il Principe gan Niccolò Machiavelli, traethawd ar bwnc damcaniaeth wleidyddol.

                                     

2. Yr Almaen

Yr Almaenwr Johannes Gutenberg oedd yn gyfrifol am ddyfeisior wasg argraffu ym 1533. Dyma un or datblygiadau pwysicaf yn hanes y byd, gan iddo alluogi cyhoeddi llyfrau a dogfennau eraill ar raddfa eang. Tyfodd diwylliant torfol yn Ewrop a chynyddodd y gyfradd lythrennedd. Lledaenodd ysgrifaur dyneiddwyr ar draws y gwledydd Almaeneg ac eginai meddylfryd beirniadol ymysg y bobl, gan arwain at y Diwygiad Protestannaidd. Ymhlith y prif lenorion oedd Erasmus, Iseldirwr a drigai yn Basel, a Johannes Reuchlin, er ir ddau ohonynt ysgrifennun Lladin yn bennaf ac felly dim ond yn ddylanwadol ymhlith ysgolheigion. Arferai Erasmus lladd ar gredoau arwynebol a llygredigaeth foesol yr Eglwys Gatholig yn ei Colloquia, gan ddefnyddio arddull ymgom y rhethregwr a dychanwr Lucianus. Llenorion eraill yn yr un cywair ond yn fwy poblogaidd oedd y bardd Ulrich von Hutten 1488-1523 ar dychanwr Sebastian Brant 1458-1521, awdur Das Narrenschiff. Darluniwyd y gwaith gan Albrecht Dürer, ac hwn oedd y cyhoeddiad mwyaf boblogaidd yn yr Almaeneg nes Die Leiden des jungen Werthers gan Goethe.

Mudiad mwyaf drawiadol y cyfnod oedd y Diwygiad Protestannaidd, a gychwynnodd o ganlyniad i ddiwinyddiaeth Martin Luther 1483-1546. Ysgrifennodd Luther yn iaith y werin, a chyfieithoedd y Beibl ir Almaeneg gan osod sylfaen ir iaith lenyddol genedlaethol a sbarduno datblygiad y ffurf Almaeneg fodern. Ar wahân i lenyddiaeth grefyddol, roedd cyfansoddiadur Meistersingers, straeon dychan Schwank, a dramâur Fastnachtsspiel i gyd yn hynod o boblogaidd, yn enwedig gwaith Hans Sachs 1494-1576 a Jörg Wickram tua 1505-cyn 1562. Awdur arall or 16g oedd y dychanwr chwyrn Johann Fischart 1546-1590 o Strasbwrg, ai gampwaith yw Affentheurlich Naupengeheurliche Geschichtklitterung.

Ffurf lenyddol boblogaidd ar y pryd oedd y Volksbuch, pamffled neu lyfryn sieb a gyhoeddir heb enwr awdur, ac yn debyg ir llenyddiaeth dihirod yn Lloegr. Yn y cyfrwng hwn oedd D. Johann Fausten, diweddariad ar chwedl Faust, ac anturiaethaur dihiryn Till Eulenspiegel.



                                     

3. Yr Iseldiroedd

Desiderius Erasmus ai gyd-ddyneiddwyr oedd prif lenorion yr Iseldiroedd yn y 16g. Cyhoeddair llên ddyneiddiol yn Lladin yn bennaf. Sbardunodd y Dadeni hefyd ymdrech i safoni iaith lenyddol i drosegynnur tafodieithoedd Iseldireg a sefydlu iaith genedlaethol, gan gynnwys cyfieithiadau Protestannaidd or Beibl.

Dechreuodd y broses hir hon gydar gwrthwynebiad Protestannaidd i ormes Babyddol Philip II, Brenin Sbaen. Ymdrechodd y Protestaniaid i gyfieithu testunau Beiblaidd megis y Sallwyr ir Iseldireg. Jan Utenhove oedd y cyntaf i drosir Testament Newydd ir Iseldireg. Ysgrifennodd Philips van Marnix ddychanau ar yr Eglwys Gatholig. Gosododd y dyneiddwyr Dirck Volckertszoon Coornhert ac Erasmus sail i lenyddiaeth Oes Aur yr Iseldiroedd yn y 17g. Uchafbwynt ar dror Dadeni ar Oes Aur oedd cyfieithiad y Beibl or ieithoedd gwreiddiol ir Iseldireg, y Statenvertaling "Beibl y Taleithiau", a hwnnwn esiampl o ffurf lenyddol gyffredin yr iaith. Rhagorodd dyneiddwyr eraill ar y ddrama. Dylanwadodd Willem van de Voldersgraft neu Wilhelm Gnapheus yn gryf ar ei olynwyr gydai ddrama ar storir mab afradlon Acolastus 1529 ai gomedi Morosophus 1531. Ysgrifennodd Joris van Lanckvelt Georgius Macropedius y comedi Andrisca ar ddrama Hecastus 1539 a gafodd ei chyfieithu ai hailargraffu droeon ai throsi ir Almaeneg gan y bardd Protestannaidd o fri Hans Sachs. Cyhoeddodd Macropedius hefyd nifer o werslyfrau, er enghraifft canllaw ysgrifennu llythyron or enw Epistolica. Fel athro cafodd dylanwad ar ei ddisgyblion, gan gynnwys y daearyddwr Gerardus Mercator.

Maen debyg taw Stultitiae Laus gan Erasmus, dychan ar droseddau cymdeithas ar eglwys, ywr gwaith dyneiddiol Iseldiraidd a gyfieithid ir nifer fwyaf o ieithoedd.

                                     

4. Sbaen

Daeth y Dadeni i Sbaen yn gynnar. Er i ddylanwadau Eidalaidd gyrraedd y wlad yn y 15g, yn enwedig yn llys Alfonso V, Brenin Aragon, a chan yr athrawon Lucio Marineo Siculus, Antonio Beccadelli a Lorenzo Valla, ni chafodd y Dadeni effaith sylweddol ar y Sbaenwyr nes i Garcilaso de la Vega a Juan Boscán, ar awgrym Andrea Navagero, fabwysiadu mesurau ac arddulliaur beirdd Eidaleg, a hynny yn ail chwarter y 16g. Dyrchafwyd Garcilaso yn "Dywysog Beirdd Sbaen", ac yn syth ymddangosodd llu o feirdd iw efelychu: Gutierre de Cetina, Diego Hurtado de Mendoza, ac Hernando de Acuña).

Yn ail hanner y 16g ymrannodd yr arddulliau barddonol yn dri gwahanol gyfeiriad. Esblygodd un yn Ddarddulliaeth, a nodir gan waith Francisco de Aldana, oedd yn hyddysg ym marddoniaeth Eidalaidd y cyfnod, a Fernando de Herrera, a gysylltodd perseinedd Garcilaso ag arddull baróc Luis de Gongora. Tueddair ail gyfeiriad at ysbrydegaeth Gristnogol, naill ai yn nhraddodiad asgetaidd Fray Luis de León neu gyfriniaeth John y Groes a St Teresa Iesu. Y Gwrth-Ddiwygiad yng nghanol y ganrif oedd y sbardun uniongyrchol ir farddoniaeth grefyddol hon. Canolbwyntiodd y trydydd cyfeiriad ar farddoniaeth draethiadol a ddychwelai at fesurau traddodiadol Castilaidd ac wythsill fywiog y Romancero, y baledi rhamant. Ymhlith y Romancero nuevo mae rhai o lenorion mwyaf yr iaith Sbaeneg: Cervantes, Lope de Vega, a Gongora. Adferai hefyd y delyneg cancioneril wythsill or cyfnod cyn y Dadeni, a gyhoeddyd casgliadau o ganeuon megis Cancionero general gan Hernando del Castillo 1511, ailargraffwyd wyth gwaith yn y 16g. Cyrhaeddodd y gerdd naratif ei hanterth gydar arwrgerdd La Araucana gan Alonso de Ercilla, syn adrodd hanes concwest Tsili gan y Sbaenwyr.

Nodir dwy brif ffrwd yn llên y dyneiddwyr Sbaenaidd: traddodiad coeth a dysgedig yn Lladin, a mudiad i boblogeiddior diwylliant clasurol drwy gyfrwng y Sbaeneg. Cychwynwyd y mudiad Sbaeneg gan y Darddulliwr Antonio de Guevara yn ei Epístolas familiares 1539 ac ysgrifwyr Erasmaidd megis y brodyr Juan ac Alfonso de Valdés, Pero Mexía, a Luis Zapata, au llyfrau amrywiol misceláneas. Campau uchar cyfnod parthed ieitheg yr iaith Sbaeneg oedd y Biblia políglota complutense 1520, y Beibl amlieithog cyntaf erioed, ar Biblia del oso 1569, y cyfieithiad cyflawn cyntaf or Beibl a drosir or ieithoedd gwreiddiol ir Sbaeneg a hynny gan y Protestant Cipriano de Valera. Pwysig hefyd oedd gwaith y croniclwyr yn y Byd Newydd: Hernán Cortés Cartas de relación, Bartolomé de las Casas Historia de las Indias,1517, Bernal Díaz del Castillo Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, 1575, Álvaro Núñez Cabeza de Vaca, Francisco de Jerez, Gonzalo Fernández de Oviedo, Pedro Cieza de León, ac el Inca Garcilaso de la Vega. Gweithiau eraill o nod yw Lazarillo de Tormes, y stori bicarésg gyntaf a gyhoeddwyd yn ddienw ym 1554, ar nofel bicarésg Guzmán de Alfarache gan Mateo Alemán 1599 a 1604. Don Quijote de la Mancha gan Miguel de Cervantes ywr nofel fodern gyntaf, a gyhoeddwyd mewn dwy ran yng nghyfnod diweddar y Dadeni 1605 a 1615. Parodi o lyfrau sifalri ar marchog crwydr yn benodol yw Don Quixote, ac maen cwmpasu llawer mwy nar hen straeon rhamant drwy grynhoi genres y Dadeni a chyflwyno bydolwg mwy gymhleth a dadleuol i lenyddiaeth Ewrop.

Cychwynnair Dadeni yn y theatr Sbaeneg gyda La Celestina 1499 a 1502, campwaith Fernando de Rojas ar cyntaf o ddramâur genre celestinesco megis La lozana andaluza 1528 gan Francisco Delicado a Segunda Celestina 1534 gan Feliciano de Silva. Roedd yr arddull realaidd hon yn groes i ffuglen ddelfryd y straeon rhamant ; y nofel fugeiliol Los siete libros de la Diana 1559 gan Jorge de Montemayor), y nofel Fwraidd Historia del Abencerraje y la hermosa Jarifa, 1565, ar nofel sentimental. Ymhlith dramodwyr eraill y 16g gynnar oedd Juan del Encina Églogas, Gil Vicente Tragicomedia de Don Duardos, a Bartolomé Torres Naharro Propalladia. Yn ail hanner y 16g cafwyd comedïau Lope de Rueda Pasos, 1567, trasiedïau clasurol Jerónimo Bermúdez Nises, Cervantes Numancia, 1585, ac arddull theatraidd chwyldroadol Lope de Vega 1562-1635, un o lenorion mwyaf gynhyrchiol y byd, ai ddisgyblion Guillén de Castro 1569-1631 a Juan de la Cueva 1543-1612.

                                     

5. Portiwgal

Megis Sbaen, cyrhaeddodd y Dadeni Bortiwgal drwy gysylltiadau Eidalaidd ar ddechraur 16g. Cyflwynodd Francisco de Sá de Miranda fesurau ac arddulliaur Eidal i farddoniaeth Bortiwgaleg. Roedd yn gyfaill ir Sbaenwr, ac ym mugeilgerdd Nemoroso fe ganai marwnad iddo. Yn ogystal âr fath eclogau, cyfansoddodd sonedau, telynegion Petrarchaidd, a ffurfiau eraill ar ddelwr Eidalwyr.

Bardd enwocaf Portiwgal yw Luís de Camões, cyfansoddwr cerddi epig a thelynegol yn y Bortiwgaleg ar Sbaeneg a fei nodir am ei sonedau or ansawdd uchaf. Ei gampwaith yw Os Lusíadas, arwrgerdd genedlaethol y Portiwgeaid. Maen traddodi hanes y morwyr a fforwyr o Bortiwgal, yn enwedig alltaith Vasco de Gama ir India, llawn antur, helyntion a pherygl, brwydrau a llongddrylliadau. Ochr yn ochr âr enwau hanesyddol, crybwyllai chwedlaur môr a straeon gwerin Portiwgal, gan gynnwys rhamant a thrasiedi Inês de Castro ac ymdrech Bartolomeu Dias i hwylio rownd Penrhyn y Dymestl.

                                     

6. Ffrainc

Pierre de Ronsard oedd prif fardd Ffrainc yn ystod y Dadeni. Ronsard a Joachim du Bellay oedd sefydlwyr cylch La Pléiade.

  • Ysgrifennodd Du Bellay La Défense et illustration de la langue française, maniffesto llenyddol La Pléiade. Datganodd o blaid y traddodiad clasurol, ac argymhellai llenorion Ffrainc i efelychu mesurau a safonaur hen Roegwyr, y Rhufeiniaid ar Eidalwyr. Ymhlith ei delynegion mae Les Antiquités de Rome, cerdd syn myfyrio ar gwymp y byd Rhufeinig, a Les Regrets, casgliad o sonedau a chanddynt dôn fynwesol at sylw ei gyd-feirdd yn La Pléiade.
  • Cyfansoddodd Ronsard yr awdl glasurol yn Les Odes ar batrwm y Groegwr Pindar ar Rhufeiniwr Horas. Dynwaredodd Il Canzoniere, llyfr caneuon Petrarch, yn Les Amours, casgliad o sonedau cariad. Mae ei emynaun ymdrin â themâu athroniaeth, crefydd, a gwleidyddiaeth. Ceisiodd hefyd gyfansoddi arwrgerdd iw genedl: La Franciade, ar efelychiad yr Aenid gan Fyrsil.

Un o feistrir rhyddiaith ffuglen oedd Rabelais, awdur y dychan Gargantua a Pantagruel. Lluniar campwaith hwn byd ben ei waered ac yn llawn hiwmor a ffantasi, ai nod yw pigo a gwawdio arferion y Ffrancod.

Cawr y rhyddiaith ddidactig oedd Michel de Montaigne, y traethodydd cyntaf. Arloesodd y math hwn o ysgrif yn ei gasgliad Essais 1580, gan gyfuno adlewyrchiadau personol gyda barn yr awdur er sylwr darllennydd.



                                     

7. Lloegr

Roedd y Dadeni Dysg yn hwyr i gyrraedd Lloegr. Ni welwyd ei wir effaith hyd nes teyrnasiad y Frenhines Elisabeth I yn ail hanner y 16g. Amlygair dylanwadau Eidalaidd a chlasurol yn enwedig yn y theatr Saesneg.

Dychwelodd y chwaraeawd ddramatig ir llwyfan gan gymryd ller ddrama foes. William Shakespeare, Christopher Marlowe a Ben Jonson oedd prif ddramodwyr y cyfnod.

Cyfrwng byrfyfyr oedd y commedia dellarte a berfformia yn strydoedd yr Eidal a Ffrainc, ond dysgodd yr actor Seisnig ei linellau or sgript. Ysgrifennodd Shakespeare comedïau arloesol yn ogystal âi drasiedïau clasurol ac hanesion canoloesol.

Addasodd y telynegwr Thomas Wyatt y soned Eidalaidd i fydr y Saesneg. Fei ddilynwyd gan Henry Howard, Philip Sidney ac Edmund Spenser yn ogystal â Shakespeare. Profodd Spenser ei hunan yn feistr yr arwrgerdd drwy gyfansoddi The Faerie Queene 1597, epig arallegol ac yn dilyn model Ludovico Ariosto o farddoniaeth llawn rhamant ac antur.

Thomas More oedd cynrychiolydd enwocar rhyddiaith ddyneiddiol, ac yn ei waith Utopia fe luniodd y gymdeithas ddelfrydol.

                                     

8. Cymru

Cyrhaeddasai newidiadaur Dadeni Gymru erbyn canol y 16g a newidiwyd diwylliant y wlad o ganlyniad. Codwyd to o ddyneiddwyr a oedd yn awyddus i weld Cymru ar Gymraeg yn rhan or datblygiadau hyn. Bu newidiadau mawr yng ngwleidyddiaeth a chrefydd y wlad yn ogystal. Cafwyd Deddfau Uno yn 1536 a 1543. Diddymwyd y mynachlogydd 1536-39 a sefydlwyd Eglwys Loegr ar ffydd Brotestannaidd yn grefydd swyddogol Cymru a Lloegr, ac yna cafwyd deddf yn 1563 yn gorchymyn cyfieithur Beibl ir Gymraeg. Ond glynodd rhai Cymry wrth yr Eglwys Gatholig a chyfranodd Cymru ir Gwrth-Ddiwygiad yn ogystal. Cafodd y newidiadau hyn i gyd effaith fawr ar lenyddiaeth Gymraeg.

Ond cymerodd amser i ddiwylliant Cymru newid. Parhaodd y traddodiad barddol trwy gydol y ganrif, er ei wanychun raddol wrth ir beirdd golli nawdd. Cynhyrchodd y ganrif rhai o feirdd mwyaf dosbarth Beirdd yr Uchelwyr, e.e. Lewis Môn c.1480-1520, Tudur Aled c.1480-1525, Lewys Morgannwg c.1520-50, Gruffudd Hiraethog m. 1564, Wiliam Llŷn m. 1580 a Wiliam Cynwal m. 1587. Ceir nifer o destunau rhyddiaith syn perthyn i draddodiad yr Oesoedd Canol hefyd, e.e. Cronicl anferth Elis Gruffydd o Chwech Oes y Byd a nifer o gyfieithiadau ac addasiadau o weithiau Lladin, Ffrangeg a Saesneg, i gyd yn destunau llawysgrif.

Maen ddiamau fod canu rhydd, cerddi digynghanedd, wedi bod yn rhan o lenyddiaeth Gymraeg ers yr Oesoedd Canol cynnar, ond yn y 16g ceir toreth o gerddi ar fesurau a thonnau newydd, nifer fawr ohonynt yn dangos dylanwad canu poblogaidd tebyg yn Lloegr. Ond daeth hen ffurfiau cynhenid Gymraeg ir amlwg yn ogystal a cheir carolau cynghanedig, cwndidau a mesurau eraill. Ceir nifer fychan o destunau dramâu mydryddol poblogaidd hefyd, yn cynnwys hanes y Croeshoelio ac Ymddiddan yr Enaid ar Corff. Perthyn i lenyddiaeth uwch ywr ddrama Troelus a Chresyd, a gyfansoddwyd ar ddiwedd y ganrif.

Gellir dosbarthur rhyddiaith newydd, ffrwyth y Dadeni Dysg, yn ddwy ffrwd, un gan awduron dyneiddiol Protestannaidd ar llall gan y Gwrth-ddiwygwyr Cymreig. Cyhoeddwyd Yn y lhyvyr hwnn gan Syr John Price yn 1546, y llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei argraffu. Dilynwyd hynny yn 1567 gan Oll Synnwyr Pen Kembero ygyd William Salesbury. Yn 1567 cyhoeddoedd William Salebury y Testament Newydd yn Gymraeg a chyfieithiad or Llyfr Gweddi Gyffredin. Ond Y Drych Cristianogawl, gwaith y Gwrth-Ddiwygwyr, oedd y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru, a hynny yn y dirgel. Gruffydd Robert oedd yr awdwr, ac ef hefyd a ysgrifenodd y Dosbarth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg yn 1567.

                                     

9. Darllen pellach

  • Antonio Domínguez Ortíz, Historia Universal: Edad Moderna, Barcelona, Vicens Vives, 1983, cyf. III. ISBN 84-316-2167-2
  • David Fernández, Literatura Universal, Barcelona, Almadraba, 2008. ISBN 978-84-8308-703-9
  • Literatura renacentista, en www.artehistoria.jcyl.es
  • R. O. Jones, Historia de la literatura española: Siglo de Oro: prosa y poesía siglos XVI y XVII, Barcelona, Ariel Letras e Ideas, 1996. ISBN 9788434483668
                                     
  • DPhil DLitt 9 Mehefin 1928 - 24 Mawrth 2015 a arbenigodd mewn llenyddiaeth y Dadeni y Diwygiad Protestannaidd a r Piwritaniaid cynnar. Roedd yn fab i
  • ysgolheictod Cymraeg. Llyfr sy n nodweddiadol o ysbryd y Dadeni ydyw. Ei bwnc yw rhethreg mewn llenyddiaeth Er ei fod yn seiliedig ar lyfr cynharaf gan William
  • 1355 15 Ebrill 1415 sydd yn nodedig am hybu llenyddiaeth Roeg yng Ngorllewin Ewrop yn ystod y Dadeni Dysg. Ganed yng Nghaergystennin. i deulu bonheddig
  • am y cymeriad yw hon. Am y lloeren a enwir ar ei hôl, gweler Cressida lloeren Cymeriad sy n ymddangos yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol a r Dadeni mewn
  • Llenyddiaeth Sbaeneg yw un o r prif lenyddiaethau y byd. Ail iaith y byd heddiw, ond prif iaith America Lladin, ac etifedd o draddodiad enfawr. Mae dros
  • llenyddiaeth y Dadeni Defnyddir yr enw hefyd ar weithiau celf a cherddoriaeth sydd yn portreadu golygfeydd a themâu tebyg, er enghraifft y peintiad A Welsh
  • rhyngwladol y Dadeni Dysg - yw iaith y llyfr ar wahân i eiriau ac ymadroddion Cymraeg enghreifftiol yn y testun. Dyma waith mwyaf enwog y Dr John Davies
  • Campwaith Ariosto oedd prif batrwm yr arwrgerdd yn llenyddiaeth y Dadeni Bardd a ffynnai yn ail hanner y 16g oedd Torquato Tasso. Ysgrifennodd yr arwrgerdd La
  • y Greal yn deillio o ffynhonnell Geltaidd, gan gymharu r llestr â r cyfeiriadau niferus yn y chwedlau Celtaidd at beiriau rhyfeddol fel y Pair Dadeni

Users also searched:

...
...
...